Zazaca'nın Kürtçe'ye ve Farsça'ya ilişkin özellikleri veya Zazaca neden Kürt lehçesi degildir?
Zazaca'nın Batı-İrani diller arasında kendini birçok ses (fonolojik) ve gramer özelliklerinden ötürü kendini Kürtçe'den farklı göstermekte. Bunları kısa bir şekilde sayabiliriz. Kürtçe için verilen örnekler sadece Kurmanci için değil, Sorani ve Feyli için de geçerlidir.
- Kürtçe'de xw-, Farsça'da x- ile başlayan okumak, istemek, hoş, bacı, tanrı, kül gibi sözcüklerin Zazaca'daki karşılığı w-'dir: wendene, wastene, wae, wes, wayir, wele
- Kürtçe'de k-, Farsça'da x- ile başlayan satın almak, eşek, çeşme, kaşınmak, gülmek gibi sözcükler Zazaca'da h- karşılığını alır: herinaene (hêrnaene)-, her, hêni (hini), huriyaene, huyaene
- Kürtçe'de veya Farsça'da g- veya b- ile başlayan söylemek, kurt, rüzgâr, aç, yirmi, ot, bellek, ön gibi sözcükler, Zazaca'da v- ile başlar, ki bunlar Avestçe'de veya Part dilinde de v- ile başlar: vatene, verg, va, vêsan, vist, vas, vir, ver
- Zazaca'da fiil çekimindeki şahıs sonekleri Kürtçe'ninkinden tamamen ayrıdır: Zz.: -ane, -ê/a, -o/a; -ime, -ê ; Kr. : -im, -i, -e, -in
- Zazaca'da eril dişil ayrımı daha belirgindir, fiil çekiminde ve yalın haldeyken de belirgindir. Kürtçe'de cinsiyet ise sadece Kurmanci'de kısmen, Soranca ve Güney Kürtçesi'nde tamamen kalkmıştır, Farsça'da genüs hiç yoktur.
- Şimdiki Zaman'da Kürtçe ve Farsça'da bir fiil öneki ile çekilirken (di-; mī-), Zazaca'da çekilen eylem bir sonek alır (-en-, -in-). Bu sonek Hazar Denizi bölgesinde konuşulan bazı dillerde de belirir. Kürtçe'de fiil olumsuzluk öneki aldığında şimdiki zaman öneki kalkar.
- Fiilde ayrıca Hikaye Bileşik Zaman'da Zazaca'da bulunan -êne (örn. vat-êne) eki de Partça'dan kalmadır (vaxt-ahêndê), Beluçça'da da bu soneke rastlanır.
- Zazaca'da ve Farsça'da seslemarası -m- olan ad, adım, damat, göz, gümüş, kaçmak, yarım ayrıca selam, cemaat gibi sözcükler, Kürtçe'de -v- veya -w- karşılığını alır Zz. = Kr.: name = nav, game = gav, zama = zava, çım : çav, sêm = zîv, remaene = revîn, nêm = nîv, sılam = silav, cemat = civat.
- Zazaca'da önad tamlamasında önad/sıfat da isme göre dişil veya çoğul soneki alır: gama hewle, gamê hewli, gamanê hewlan (hewlu)
- kadın, vurmak/çalmak, aşağı, yaşamak, -dan, gün, söylemek, elemek, sümmek, ucuz gibi kelimerde Kürtçe'de -j- sesi, Farsça'da -z- sesi, Zazaca'da -c- ile söylenir veya aslı -c-'ye dayanır: cêniye, cınıtene, cêr, cewiyaene, cı, roc, vac- (< vatene), vic- ro (< rovitene), rêcaene, ercan
- Zazaca'da birçok ve farklı sonekler mevcut. Ayrıca birçok fiil eki (ra-, ro-, de-, pıra, pıro, tıra, têra, we-, werê) Farsça'da ve Kürtçe'de kaybolmuştur.
- Edilgen hali Farsça'da ve Kürtçe'de yardım fiiliyle (şodan; hatin) ile kurulurken, Zazaca'da birçok fiile -i- soneki eklenir: kiseno : kiş-i-no.
- Farsça ve Kürtçe sayıları hemen hemen aynı iken, Zazaca'da bir, üç, on sayısı farklılığını gösterir: jew/yew/jü, hirê, des
- Ergatif hali (örn.: ez to vênenu : mı tı diya), yani geçmiş zamanda geçişli fiillerde özne ve dolaysız nesnenin değişimi, sadece Zazaca'da ve Kurmanci'de değil, Beluçça, Semnanca ve hatta Gürcüce gibi dillerde de varolan gramer bir özelliktir. Bu özellik aslında bütün eski İrani dillerde varmış. Farsça ise bu özelliği yaklaşık 1500 yıldır taşımamaktadır.
- kapı ve diğer sözcükleri Farsça ve Kürtçe'de d- ile başlarken, Zazaca'da b- ile başlar: (kê)ber, bin
Verilen bu kadar açıklayıcı örneklere göre Zazaca'ya hâlâ "Kürtçe’nin bir lehçesi" gözüyle bakmak abes kaçar. Hatta, "Zazaca'yı Kürtçe’nin lehçesi yapan özellikler nedir?" sorusunu yanıtsız kılar. Ayrıca, İranoloji dilbilimi Zazaca'yı yüzyılın başından beri ayrı bir dil olarak görüyorsa, bir nevi araştırmalar yapılmış demektir. Bilim, nötr olmak zorundadır, yani birilerinin örneğin ulusal istemlerine ayak uydurmaksızın veya ekmeğine yağ sürmeksizin.
Nuştoğ : Asmêno Bêwayir
Çımraviarnaoğ u dardekerdoğ : Mirzali Zazaoğlu
Çıme : Persê Zıwan u Gramerê Zazaki (Arşiv), http://www.zazaki.de/
