DEMDE RECA YAHUDIYO--MUSEVILERIN KRONOLOJISI
DEMDE RECA MUSEVIU-DEMDE RECA YAHUDIU
* M.R. 1047 - M.R. 1007: Kral Saul (ibrani:Šaʾul: Mane xo "mineti kerdeni")
- M.Ô. 1047 - M.Ô. 1007: Karal Saul(ibranice:Šaʾul anlami "ricada bulunmak")
-------------------
* M.R.1037 - M.R 970:Kral Dawid,Daud,ibrani:(David:mane xo heskerdai)
- M.Ô.1037 - M.Ô. 970 Kral Davud (ibranice:David anlami "sevgili")
--------------------
* M.R.1001 - M.R. 931:Sileman,Silic (ibrani:Selemon: mane xo "hastiye")
- M.Ô.1001 - M.Ô. 931 :Süleyman (ibranice:Selemon anlami "baris")
------------------
* M.R. 930 - M.R. 910: Kral Jeroboam (ibrani: yarobh`am: mane xo " serba folki gurino,yaki i vat mordemiye"
- M.R. 930 - M.R. 910:Kral Jeroboam(ibranice:yarobh`am ismin anlami "insanlar için uğraşan" veya "halkın haklarını savunan"
-----------------------
* M.R. 920: Hükümdariya xo mawene xodi biye di leti:Hükümdariya Ìsraeli(Samarya) og Hükümdariya Yehuda
- M.Ô.920: Israil kralligi ikiye ayrildi: Israil kralligi ve Yahuda Kralligi olarak.
----------------
* M.R. 740 M.R. 722: Piroziya Yesaya,İşaya yaqi Kexanete Yesaya`ri Ibrani: Yəšaʿyáhu Yunani:Ἠσαΐας, Ēsaiās Erebi:Ash'iyā'
- M.Ô. 740 M.Ô.722 İşaya`dan kehanetler ibanice:Yəšaʿyáhu Yunanca:Ἠσαΐας, Ēsaiās Arabca:Ash'iyā'
----------------
* M.R. 740 - M.R.722: Hükümdariya Israeli givaro verti Neo Asuri imparatoriye.
- M.Ô. 740 - M.Ô.722: Israil hükümdarligi Neo Asuri imparatorlugunun yenildi.
----------
* M.R.715 - M.R.687 :Kral Hezekiah, Yehuda hükümdariye.
- M.Ô.715 M.Ô.687 Kral Hezekiah Yehuda Kralligi
------------------
* M.R.586 Nebukadnezar II. Jeruselam davaro bine xo.
- M.R. 586 II. Nebukadnezar Kudüsü yenilgiye ugratatip kendi yönetimine bagladilar.
--------------
* M.R. 539 izna yaki alikariya krale persizo Kûruş,Kiros,Kyros Yahudiye peyser amay jeruselam.
- M.Ô. 539 Pers krali Kirosin izniyle yahudiler tekrar Kudüse geri dönüs yapti.
----------------
* M.R. 516 Serba Tempela dideyina Jeruselami desturday.
- M.Ô 516 Ikinci Kudus Tapinagi kutsandi.
-------------
* M.R. 460 Ezra ama Jeruselam.
- M.Ô. 460 Ezra Kudüse geldi.(Arap kaynaklarinda ÛZEYIR denilmektedir ama tartismali bir konudur)
--------------
* M.R.332 Iskendero Girs Fenike,Gaza feht kerdi,mihtemelen herde yehudayra verdera demise bindestiya caune,tepikone Yahudiyo nebeni izara verenera kone verti Misiri.
- M.Ô. 332 Büyük iskender Fenike ve Gaze`yi feht etti,muhtemel olarak Yahudilerin hakim oldugu tepeler ve yerlesim alanlarini gecerek Misira girmislerdi.
-----------------------
* M.R. 200 - M.R. 100:Tediniya ni zamane Tanah(pirtoka ibraniye yaki Incila yahudiyo)peydi pedi Kanon biye,dine yahudiyo na waxteke amo nusnayine,Ezra verte ni qanonde niyo,onciyaki tayini zaf populer biye hemike tay gruppune museviyordi.Ni peymane qani carne zone Yunanicode biye Incil(Septuaginta) (Kitabe Deuterocanonical deyeke amay naskerdeni.)
- M.Ô.200 - M.Ô. 100: Bütün bu zaman diliminde Tanah(Yahudilerin kitabi) yavasca artik Kanonlasmidtir,Yahudi dininin bu sürecten sonraki yazilan bölümleri,Ezra bu kanon icinde degildir,ona ragmen cogu Ezra kanonlari musevi gruplari icinde cok populer duruma gelmistir.Eski Ahitler yunancaya cevrilip incil(Septuaginta) ayni zamanda "Deuterocanonical Kitap olarakta tanindi"
--------------------
* M.R.167-161 :Yehuda Makkabi(Hasmonean) verva Helenezo, Seleukoso imparatoriye verdi isyan veti,zafere xoki "Hanuka" biye roza heliye.
- M.Ô.167-161 : Yehuda Makkabi(Hasmonean) öncülügünde Helenist Seleukos Imparatorluguna karsi isyan baslattilar,isyanin sonucu olarakta zafer elde edip "Hanuka" kendi kutsal günü haline getirdiler.
-----------------
* M.R. 157-129: Dünastia Hasmoneanico Hükümdariya Yehuda bine hakimiyete xod bine cenge verva Seleukos imparatoride virasti.
- M.ô. 157-129: Hasmonean Hanedanligi Yehuda kralligini kendi hakimetinin oldugu yerde Selevkos İmparatorluğuna karsi savas döneminde kurdular.
------------------
* M.R. 63: Cengemawene Yahudiyode Republik Roma koti mawen,izara tepiya Rome wilayeti ama virasteni.
- M.R. 63: Yahudilerin ic savasi döneminde Roma cumuriyeti müdahalede bulunarak ic savasa son vererek Yahudiyeyi kurdu.
------------
* M.R.40 - M.R. 4: Herodeso Girs emir da, Hükümdariya Yahudiyo,nara tepiya Roma senetosi tayin bikero
- M.Ô. 40 - M.Ô.4: Büyük Hirodesin emriyle,bundan böyle Yahudi kralligi,Roma senetoso tarafindan tayin edilecektir.
-------------
SEYSERINA JUYINE----BIRINCI YÜZYIL
* M.T. 6 Census of Quirinius(Mortena Quirinius)
- M.S.6 Census of Quirinius(Quirinius ve Sayimi)
------------
* M.T.10 Hillelo pil, verti girsode en baqile Tewrat serdi,merdi,Lidere hakimiyete Shammai 30 so ramiteni.
- M.S. 10 Büyük Hillel,Tewrat bilgini ve akil adami,öldü, Shammai 30 larin üzerindeki liderlik vasifi olan yöneticiydi.
-------------
* 30-70 "Skisma" verti Yahudiyonde bine Dema Tempela Dideyinde, ju sekt verti sarenia "Helenist" Yahudiyonde Xiristiyan Yahudiyini basli kerdi.
- 30- 70 Skhizma Musevilik icinde din ikinci Tapinak döneminde,bir sekt olan Helenist Yahudiler Hiristiyan Yahudiligi baslattilar.
------------------
* 66-70 Yahudiyo Roma isgali verdi isyano girs veti "Tempela Dideyini" risiyara Jeruselam ginavaro."Sanhedrin-Konsil" barkerdi berdi suka "Yavne" le Yochanan ben Zakai.Lint sekere
Council of Jamnia or Council of Yavne: http://en.wikipedia.org/wiki/Council_of_Jamnia
- 66-70 Roma isgaline karsi büyük yahudi ayaklanmasi basladi,ayaklamada Ikinci Tapinak yikildi ve kudüs düstü. Sanhedrin tasinarak Yavne sehrine getirildi Yavne Yochanan Ben Zakainin yakinindadir.
-------------
* 70-200 Tannaim peryodide,rabbini,organiza kerdi,berostkerdi, wade vateni Jahudiyo.Kerare Tannaimi vertide Mişna,Beraita,Tosefta be cesidiya ama arediyayini.
- 70-200 Tannaim süresinde,rabinler,Misnayi,Yahudi sözlü yasasini,duyurdular.Alinan karar ile Tannimi icinde cesitli Mişna,Beraita,Tosefta
meydana geldi.
-----------------
* 73 Axirike Seredartiviyayina girsi Yahudiyo kerdi Yaki Cenge sifteino Yahudibe,Romaico-Masada ginavaro.
- 73 Büyük Yahudi Ayaklanması Nihai etkinlikler-Masada düstü.
--------SEYSERINA 2`NI----- 2.YÜZYIL -------
* Cenqe Kitos( Verva Trajani serdartiviteni) no Cenqi mawene Yahudiyobe-Roma imparatoride cenge dideyino no cenqi girs sare qomiya yahudiyo Kibris, Kyrene(moderin Libya)Aegipta(moderin Misir) og Mesopotamia(moderin Suriye be Iraq).Sey hazarona Yahudiye amay kisteni,qirkerdeni,yunanico be romaico,isyanciye yahudiye kibrisra Kyrene daypiro pero pa kerdi qediti Kibris be Kyrenede newi Imparator Hadrian ama virasteni.
- Kitos savasi(Trajaniye karsi Baskaldiri) Ikinci Yahudi-Roma savasidir bu savas Yahudi toplumlarina karsi Kibris,Kyrene(moderin Libya)Aegipta(moderin Misir) ve Mesopotamia(moderin Suriye be Irak). Yüz binlerce yahudi,yunanlar ve romalar tarafindan öldürüldu,katledildi,Yahudi isyancilar Kibrista ve Kyrenede tamamen yenilgiye ugratilarak temizlendiler burda yeniden kurulan Hadrian imparatorluguna baglandi.
----------------------
* 131–135 Roma imparatorie Hadriande, provakasyonciyekeverdete xodi nameday Jeruselam" Aelia Capitolina".Simon bar Kohba(Bar Kosiba) pile yahudiyono verva romaico serdartive girse tertip kerdi.Isyanra tepiya,zafiya xo yahudie izara pakerdi esti,Hadrian wilayetre "Yehuda" namedaci Suriyeici be Filistine Yahudiyo nara tepiya ningaxo merzi nita,Tişa Beav`ra ber.
- 131-135 Roma imparatoru Hadrian ve bazi pravaksyoncular Kudüse kendi aralarinda "Aelia Capitolina" adini verdiler.Simon bar Kohba(Bar Kosiba) Liderliginde romalilara karsi büyük yahudi ayaklanmasi düzenlendi.Isyandan sonra cogunlugu yahudi temizlenip Hadrian tarafindan sürüldüler Yahudiye vilayetine yeni isim verildi adi yahudisiz bölge Suriye filistinli yahudilere buraya giris yasaklandi, Tişa Beav disinda.
--------SEYSERE 3`NI----3.YÜZYIL-------
* 200 Mishnah,sonde be nusnayini museviyo standardize kerdi,ze eyroyineki yene vateni,be deste "Rabbin Yehuda HaNasi"Eretz israili redekte kerdi.
- 200 Mişna,yahudi sözlü kanunlari standarttize oldu,bügün günümuzde okunus bicimiyle,redektasyonunu ünlü yahudi bilgini Eretz israil"Rabi Yehuda HaNasi" tarafindan yapildi.
------------
* 200 - 500 Peryode "Amoraim",rabbine Talmudra.
- 200 - 500 Amoraim dönemi,Rabinler Talmud`dan.
---------SEYSERE 4`NI------3.YÜZYIL--------
* 315–337 Kaiseri Romai Konstantînê I. Serba vecitena peryode tay kanune tengie newi virasti.Xiristiyaneke dine xo vurneni beni Yahudi ina xain ilan kerdi,deme Tempela yahudiyo xirabi biyayine,yahudiyo izin girot amay jerusalem.
- 315–337 Roma imparatoro I. Konstantin secim yaslarinda kisitlayici kanular yapti.Buna göre Hiristiyanliktan Yahudilik dinine gecenler hain ilan edilecektir,ayni dönemde Yahudi Tapinaginin yikilisinin yildönemi nedeniyle yahudilerin kudüse girisine izin verildi.
---------
* 351 Ju isyana bina Yahudiyo verva Gallus Sezari kerdi.
- 351 Bir baska yahudi ayaklanmasi Gallus Sezara karsi yapildi.
---------
* 358 Serba rüye zulümetiya Roma imparatorie risoko zaf girs biye ayraki,Hillel II. metamatiksel taxvimi virasti dime asma yahudiyo serdi.Badunaki na taxvim qebul biye "Sanhedrin Tiberias" vilosiyara.
- 358 Roma impartolugunun artan zülümüne karsin,II. Hillel Yahudi aylarina göre matematilsel Takvimi yapti,Takvimin kabul edilmesinden sonra "Sanhedrin Tiberias" eriyise gecti.
------------
* 361–363 Paganist(helenist) Roma imparatoriye peynayin,Julian,izine da yahudiyoke peyser sere "heliye yeruselam eyro to sikina biveni zaf serira tepiya" Reyna Tempella dideyini virasti.
- 361–363 Son pagan Roma imparatorlugu,Julian, Yahudilerin "kutsal kudüse" geri dönüslerine izin verdi bügün halen yapilanlari görebilmek mümkündur,yeniden Ikinci Tapinagi insa ettiler.
----------
* 363 Zerzela Celile sere 363
- 363 Celile depremi 363 te.
-------SEYSERA 5.`NI---- 5.YÜZYIL--------
* 438 İmparatoriçe Eudocia yasaxi verva yahudiyo dartive,Yahudiyode veciya JARA_KOI yaki TEMPELE-KOI izadi dua kerdi," oki rusne sürgün peyser vendayci".
-438 İmparatoriçe Eudocia Yahudilere karsi konulan yasaklara son verdi,Yahudilerinden Dagdaki Tapinaginda duada bulunarak,sürgündeki bütün yahudilerin geri dönmesi yönunde cagri yapti.
---------
* 450 Redeksiyone Talmud Yerushalmi(Talmude yerusalemi)
- 450 Talmud Yerushalmi(Kudüs Talmude) redektasyonu.
-------SEYSERE 6`NI-------6.YÜZYIL-------
* 500–523 Yosef Dhu Nuwas,kralo peynaine Hükümdare Himyarite(moderin YEMEN) biye musevi,yemende centire yahudiyo da ramitendero.Imparatoriya Himyarite deste imparatoriya Xiristiyan AXUMA ama demdayine,baduna onca resture biye hata 7.seyseriye ze Vassal bine hükümdariya Pers Sasanico keydi islamico fetih kerdi qeydiya.
- 500-523 Kral Yosef Dhu Nuwas Himyar kralligi Himyar(moderin YEMEN) yahudilik dinine gecti,yemende halen yahudi centiri isler durumdadir.Himyar Imparatorlugu hiristiyan olan AXUM tarafindan devrildi,sonradan yeniden resture edilerek 7.yüzyila kadar Pers sasani imparatorlugu bünyesinde Vassal statü olarak devam etti,sonra islam fetihleriyle son buldu.
-----------
* 550 Redeksiyone zaf müximi "Talmud Bavli(Talmuda Babili)" rabbin Ravina og Ashi dest ama qediteni.Zaf senik derici,ni texti dewam keni, peynayina ni 200 serodi teni gerko bivuriyera.
- 550 Cok önemli Talmud Bavli(Babil Talmudu)redeksiyono rabi Ravina ve Ashi tamamladi.Az derecede,bu metinler devam etmektedir,sonraki 200 yil icinde hafif deyisimler gerektirmektedir.
----------
* 550–700 Peryode Savoraim,alime persizo,Talmud nayro nihai form.Na timde Yahudiye israilico Bizansora zulumeti diye yahudiyo "Samarite" serdartive.
- 550–700 Savaraim dönemi,iranli bilginler,Talmudu nihai forma koydular.Bu zaman diliminde isralideki yahudiler bizanslarin despotluguna maruz kaliyordu ve Samarite ayaklandilar.
--------SEYSERE`7 NI------7.YÜZYIL--------
* 713 Yahudiyo bine Lideriya Benjamin Tiberias serbestiya xo i jeruselamdi 613 di isyanra tepiya Sasani imparatori kral Khosrau II. pesti daci eskeri alyans ama virasteni serbestiya xo giroti,baduna 628 amay imha biyayini herde xoraki biye,israel ceverday(ju lete Suriye, Palaestina-wilayeti)babil sürgünura tepiya serba didiyini ni cau amay thal kerdeni.
- 713 Yahudiler Benjamin Tiberias yöneticiligi altinda Sasani imparatoro Kral II. Khosrau destegiyle ortak bir askeri olusum kurularak bagimsizligini Kudüste ilan ettiler,ama sonradan 628 de imha olup topraklari ISRAEL( bir bölüm suriye-filistin-vilayeti) biraktilar,babil sürgünden bu yana ikinci kez topraklarindan oldular.
----------
* Vaxte girs biyayina islamide,islamisto Nemgirava Erebistani yahudiyo destra pedi pedi girotju yahudiye ne Pagan erebike girote bine bandira xo rozbe roz islam sindore xo hira kerdi,Israel(Suriye, Palaestina-wilayeti) kuti deste Bizansico.
- Bu dönem islamin yükselis ve yayilma dönemidir,sonuc olarak Arap yarim Adasindaki yahudi topluluklar yerlerinden edilip katliyamlara ugradilar yine ayni sekilde paganist araplarda bundan nasibini fazlasiyla aldi,Israel(Suriye, filisti-vilayeti) Bizanslarin eline gecti.
----------
* Xazarici(Tirke millete Nomadico(warici)sentral asyara,krale xo sinifa xuya berzi yahudiye biye, dot east evrupadi Xazari imparatoriya xoser virasti. Xazari kralligi hata seyserona 10`ni hüküme xo ramit baduna ginayvaro bine rusizo be bizanso 1016
- Hazariler( Göcebe Türk halki) orta Asyadan gelerek,krallari ve üst sinif tabkasi Musevilik dinine gectiler 750 yilinda Hazari imparatorlugu bügüngü Güney Dodu Avrupada 10.yüz yila kadar hükümsürduler,sonradan 1016 ruslar ve Bizanslar tarafindan isgal edildiler.
---------SEYSERE 8`NI------8.YÜZYIL-------
* 700–1250 Peryode Geonimi(zemane Geonim).Yahudiye Dottina Evrupadi og Anatolyadi bine idare xiristiyanode intolesransi be despotiye diye.Zaf Yahudiye müslumanode (Al Andulus,Nat Afrika,Filistin,iraq,yemendi) nistero.Cikaki bine zülümetiye mandisa serba yahudiyo onciyaki hem kültürel hemki weside waxte sosino yakerdayiyo.
- 700–1250 Geonimi dönemi( Geonimi zamani). Yahudiler Güney avrupa ve Anadoluda Hiristiyan din adamlarinin saldirisina ve hosgörüzülügüne maruz kaliyorlardi.Cok Musevi bu dönem araplarla birlikte yasamlarini(Andülüs,Kuzey Afrika,Fislitin,Irak,Yemen) birlikte sürdürduler.
Yahudiler ne kadarki egemenlik altinda yasamlarini sürdürdüyse kültürel yasamsal ciceklenme dönemidir.
---------
* 711 Ordiye müslümano xele cai ispanya istila og isqal kerdi(Na waxt sare yahudiyo nitadi 8 procent biye).Bine idare xiristiyanode yahudiyo zülümeti diye,daypiro,qiz veniti,Istila müslumanora tepiya no durum zaf senik biye.Ispanyadi Museviyo be kültürel caxe xuyo zerni o girs biyayini tham kerdi.
- 711 Müslüman ordusu ispanyanin cogunlugunu istila edip isgala ugratti( Bu dönem ispanyada 8 procent yahudi toplumu bulunmaktaydi). Hiristiyanlarin idaresi altinda Yahudilere baskilar,iskenceler,horgörme,distamalar oldu ancak islam istilari döneminde bu durum epeyce azaldi.Museviler Ispanyada Kültürel olarak altin dönemi ve yükselis dönemini yasadilar.
----------
* 770 Karaite,qanune sondiye, kaideu redkerdi,rabbine yahudiyora biriyyayra.
- 770 Karaim,ler sözlü hukuk kanunlarini redederek,rabi yahudiliginden ayrildilar.
------SEYSERE 9`NI-----9.YÜZYIL--------
* 846 I Sura(suka),iraq,"Rav Amram Gaon" siddur`re xo areda.Siddur(pirtoka dua yahudiyo)
- 846 Irak Sura,da(sehir),"Rav Amram Gaon" Sidur dua kitabini derledi.
------SEYSERE 10`NI-----10.YÜZYIL--------
* 900–1090 Zemane zerni serba kültüre museviyo. Abdurrahman III. 912 ispyandi Xalife biye toleransiye berz kerdi.Müslümano izadi Yahudiyo,xiristiyano xizmeti eskeriyra muaf kerdi, serba huquq,mexkemo heqq daci,serba mal,milke garanti dayci demise nino nebiyay.Sayire Yahudiyo,filozofe xo,kirxice xo waxte sosino yakerdayina hataki 1090 "Murabit dünasti".
- 900-1090 Musevilerin ispanyada altin dönemi.III. Abdurrahman ispnya Halifesi oldu yüksek hosgörülü bir dönem baslatti.Müslümanlar Yahudi ve Hiristiyanlari Askeriye görevlerinden muhaf tuttu,kendi hak,hukuk ve mahkemeleri icin özel haklar tanidi,onlarin malina ve mülküne bir zarar verilmemesi icin garanti tanidi.Yahudi sair,devlet adamlari,filozoflari,bulusculari,bilginleri cicek acma dönemini yasadilar taki 1090 Murabit Hanedanligina kadar.
-----------
* 940 Iraq`ti,"Saadia Gaon" pirtoka Sidduri areda.Siddur:pirtoka duva yahudiyo
- 940 Irakta,Saadia Gaon Sidur dua kitabini derlerdi.
------SEYSERE 11`NI-----11.YÜZYIL--------
* 1013–1073 Rabbi Yitchaki Alfassi(Marokkora,baduna ispanya) "Rif" nusna zaf guriyode müximo serba kanuna Ibranico.
- 1013-1073 Tabi Yitaki Al Fass(Fastan,sonradan ispanyada) cok önemli olan "Rif" yahudi kanununu yazdi.
---------
* 1040–1105 Rabbi Shlomo Yitzhaki (Rashi) tefsire zaf qiymetini baduna peroniya Tanah(incila ibraniyo)be Talmud nusnay.
- 1040–1105 Rabbi Shlomo Yitzhaki (Rashi) cok degerli önemli Tanah(Yahudi incilini) ve Talmudtu yazdi.
---------
* 1095–1291 krossxacice xiristiyano palestinadi müslümanode kuti cenge.Krossxacico 1099 Yeruselam qilm kerdi bine deste xo.Hazarona Yahudiye Korssramiteno evrupayico destti Evrupadi,Verte mawene easti amay kisteni.
- * 1095–1291 Hiristiyan Kizil haclilar ve müslümanlar kudüste savasa girdiler. Kizil haclilar 1099,da kisa süreligine kudusü ellerine gecirdiler. Avrupali kizil haclilarin seferinde benilerce yahudi avrupa ve orta doguda öldürüldü.
------SEYSERE 12`NI-----12.YÜZYIL--------
* 1141 Yehuda Halevi, Yahudiye imigrantede venda ino, ina peyser bere welate palestina Yerusalemde bimire.
- 1141 Yehuda Halevi,Yahudi göcmenlere cagrida bulundu sürgünlerde öleceklerine kendi topraklari kudüste ölmelerinin en iyisi oldugunu beyan etti.
-----------
Bu kronolojiye simdilik burda birakiyorum
konu üzerinde detayli incelemek isteyenler verdigim linkte inceleme olanaklari vardir.
http://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_Jewish_history
Meso Teso
Asmen 
BIZE
Qeleci--Kelece
BIZEK-----BIZEQI
Biza kole
Kareqe----Kareke
Tüsk----Tüsüke
Sexil
Naxir
Ga
Manga
Naleqe
Moziq
Guk-----Guko ner---------Guka makek
Miye
Gavir
Qatire
Hostor----Ostor---Hespar
Belgir:-------Helike kute cire belgir yeno vatene
Her
Kerge
Milaun--Milavune
Mese
Lolike selvi
Mase--Mose
Mircolike--Cele
Male Tere
Heli
Loliq
Zuzi---Zuji
Mayine
Guk be Manga
Kerm
Darkut
Manda--Camiz
Hophopiq---Diksileman
Carfek
Gurbesik
Gilanciqe
Kerziq
Viziqe
KIRAVIRA
Kek---Keki
Pinge
